Isumannaallisaanermut isumaqatigiissummit inuiaqatigiittut naleqarnermut

Kalaallit Nunaata, Danmarkip Naalagaaffeqatigiiffiata USA-llu akornanni isumaqatigiissut Kalaallit Nunaannut tunngatillugu isumannaallisaanikkut politikkikkut suleqatigiinnerup nukittorsarneqarneranik aalajangersaavoq. Isumaqatigiissut 1951-imi illersornissamut isumaqatigiissummik tunngaveqarpoq aammalu annertusarlugu, nunallu akornanni qaninnerusumik suleqatigiinnikkut Issittumi Atlantikullu Avannaani isumannaallisaanissaq nukittorsarneqassalluni, immikkut NATO-mut tunngasumik.

Peqatigisaanik erseqqissarneqarpoq Kalaallit Nunaat isumaqatigiissummi nammineerluni peqataasoq, kalaallit namminneq aalajangiisinnaatitaanerat akuerineqartoq, aammalu isumaqatigiissut Kalaallit Nunaanni inuiaqatigiinnut tigussaasunik iluaqutissanik pilersitsissasoq.

Suut allanngussappat?

Isumaqatigiissut USA-mut Pituffik Space Base-mi ingerlatsinernik nutarterinissamut kiisalu Narsarsuarmi Mestersvigimilu illersornissamut immikkoortunik nutaanik pilersitsinissamut periarfissiivoq. Tamatuma saniatigut illersornissamut sanaartukkanik atortulersuutinillu allanik Kalaallit Nunaanni pilersitsinissamut periarfissiisoqarpoq, illuatungeriit isumaqatigiissuteqarnerisigut.

Peqatigisaanik NATO-p Issittumi peqataanera nukittorsarneqassaaq pilersaarusiornerup, najuunnerup, sungiusarnerit kiisalu isertortumik paasissutissanik suleqatigiinnerup annertusineqarnerisigut.

Kalaallit Nunaannut tunngatillugu isumaqatigiissut nunap inissisimaneranut imaluunniit oqartussaassusermut allannguutinik nassataqanngilaq. Kalaallit Nunaat Danmarkip Naalagaaffeqatigiiffianut Mestersvigimilu ilaassaaq, nammineerluni aalajangiisinnaatitaanera suli akuerineqarlunilu ataqqineqassalluni.

Isumaqatigiissut inuussutissarsiortunut qanoq isumaqarpa?

Inuussutissarsiortut isaannit isigalugu Artikel IV.iv. immikkut soqutiginarpoq. Tassani allassimavoq USA-p sapinngisamik annertunerpaamik Kalaallit Nunaanni suliffeqarfiit ingerlatsiviillu illersornissamut immikkoortunik pilersitsinermi, ingerlatsinermi, aserfallatsaaliuinermi sullissinermilu atorneqarnissaat pisussaaffigigaa, suliffeqarfiit pisariaqartinneqartunik pisinnaasaqarlutillu piginnaasaqarnerat tunngavigalugu.

Uagut naliliinerput naapertorlugu tamanna periarfissanik pilersitsisinnaavoq makkunani:

• Entreprenørit sanaartornermilu suliassat
• Illuliorneq sanaartornerlu
• Assartuineq logistikkilu
• Umiarsuarnut mittarfinnullu tunngatillugu ingerlatsinerit
• Nukissiuutinut pilersuinermullu aaqqiissutit
• Nioqqutissat sullissinerillu

Ingammik Narsarsuup, Mestersvigip Pituffiullu ineriartortinneqarnerat inuussutissarsiutinik nutaanik pilersitsinermut aningaasaliinernullu pingaarutilimmik siuarsaasinnaapput. Tamatuma saniatigut najukkani attaveqatigiinnermik ineriartortitsineq najukkami inuiaqatigiinnut inuussutissarsiornermullu sammisunut suliniutinut iluaqutaasinnaavoq, assersuutigalugu aatsitassarsiornermut tunngatillugu.

Sulisitsisut naliliinera

Sulisitsisut nuannaarutigaa Kalaallit Nunaata, Danmarkip USA-llu siunissami suleqatigiinnissaannut sinaakkutit maanna erseqqissarneqarmata, peqatigisaanillu USA-p Kalaallit Nunaannut siunertai pillugit innuttaasut toqqissisimanerulernissaannut tunngavissaqalersinneqarmat.

Isumaqatigiissut tunngaviusumik pingasunik imaqarpoq:

• Issittumi isumannaallisaanerup nukittorsarneqarnera.
• Kalaallit Nunaata nammineerluni aalajangiisinnaatitaanerata kiisalu Naalagaaffeqatigiiffiup oqartussaassusiata attatiinnarneqarnerat, kiisalu kalaallit kulturiannik kalaallinillu inuiaqatigiinnik ataqqinninneq.
• Kalaallit Nunaanni aningaasaliinissamut, suliffinnik pilersitsinissamut inuussutissarsiutinillu ineriartortitsinissamut periarfissat nutaat, peqatigisaanik aningaasaliisartunik kissaatigineqanngitsunik illersuinissaq. NATO EU-lu Kalaallit Nunaata suleqatigisaasa akornanni pingaarutilinnik inissisimassapput.

Piffissami eqqissiviilliorfiusumi annertuumik nersorinninneq

Sulisitsisut Kalaallit Nunaanni Danmarkimilu atorfilittat diplomatiikkut suliaat annertuumik nersorusuppai. Ingammik isumaqatigiissummi Artikel IV.iv. najukkami inuussutissarsiutinik ineriartortitsinermut annertuumik pingaaruteqarsimavoq, siunissamilu aamma annertuumik pingaaruteqassalluni.

Taamatuttaaq politikkikkut suliaq annertuumik nersorneqartariaqarpoq, Kalaallit Nunaat maanna naligiissumik isumaqatigiissuteqarsimammat, siunissamut aqqutissamik qulakkeerinnittumik, inuussutissarsiortunut minnerunngitsumillu inuiaqatigiinnut tamanut iluaqutaasumik.

Sulisitsisut oqartussaasut, aningaasaliisartut suleqatillu allat peqatigalugit anguniagaqarluni sulissaaq, isumaqatigiissummi periarfissat nunatsinni uagutsinnut sapinngisamik annertunerpaamik naleqalersinneqarnissaat anguniarlugu.

Inussiarnersumik inuulluaqqusillunga

Christian Keldsen
Pisortaq, Grønlands Erhverv

Isumaqatigiissummut linki:
https://stm.dk/statsministeriet/publikationer/aftale-mellem-groenland-danmark-og-usa/